Oekraïne: hoe oorlog chemische fabrieken en elektriciteitscentrales tot een bedreiging voor burgers maakt
Bij chemisch gevaar in een oorlog denken mensen meestal aan chemische wapens. Oekraïne heeft laten zien dat een veel vaker voorkomend gevaar voor burgers afkomstig is van gewone industrie. Moderne steden zitten vol chemische fabrieken, brandstofdepots, waterzuiveringsinstallaties en koelhuizen. Als die worden beschoten, komen de stoffen die erin zitten in de lucht terecht.
Wat er gebeurde
Sumy, maart 2022. Beschietingen beschadigden een ammoniaktank bij de chemische fabriek Sumykhimprom. Volgens de lokale autoriteiten had het lek gevolgen voor een gebied met een straal van ongeveer tweeënhalve kilometer rond de locatie, en kregen inwoners van nabijgelegen dorpen het advies om te schuilen. Het lek was binnen enkele uren gedicht, maar liet zien hoe snel een aanval op een fabriek een probleem kan worden voor de omwonenden.
Sievierodonetsk, 2022. De chemische fabriek Azot, een van de grootste van Oekraïne, werd herhaaldelijk geraakt tijdens de slag om de stad. Honderden burgers zochten beschutting in de ondergrondse bunkers terwijl er boven hen branden woedden.
Brandstof- en industriële branden. Aanvallen op oliedepots, raffinaderijen en fabrieken hebben enorme rookwolken boven Oekraïense steden veroorzaakt, waarbij fijne deeltjes en verbrandingsgassen zich over grote gebieden verspreidden.
Zaporizhzhia, sinds 2022. De grootste kerncentrale van Europa is sinds maart 2022 bezet en ligt aan het front, waarbij de externe stroomvoorziening herhaaldelijk is uitgevallen. De Oekraïense autoriteiten hebben kaliumjodidetabletten uitgedeeld aan inwoners van nabijgelegen gebieden voor het geval er radioactieve stoffen zouden vrijkomen.
Aan het front. Oekraïne heeft duizenden incidenten gemeld waarbij Russische troepen traangasgranaten op Oekraïense soldaten afwierpen. In 2024 zei de Amerikaanse regering dat Rusland ook chloorpicrine had gebruikt, een verstikkend middel uit de Eerste Wereldoorlog, en bevestigde de internationale waakhond voor chemische wapens (OPCW) in drie afzonderlijke rapporten de aanwezigheid van CS-traangas in monsters van Oekraïense posities. We behandelen die kant in ons artikel over gasmaskers in moderne oorlogen.
Les 1: weet wat er bij u in de buurt is
De meeste mensen hebben geen idee wat er opgeslagen ligt op het industrieterrein verderop. In vredestijd is een ongeluk daar onwaarschijnlijk. Tijdens een oorlog, of na een aardbeving of een grote brand, veranderen de kansen. Zoek uit welke locaties in de buurt chloor, ammoniak, brandstof of andere chemicaliën opslaan en uit welke richting de wind daar meestal vandaan komt. Onze gidsen over chloorlekken en ammoniaklekken leggen uit hoe deze stoffen zich gedragen.
Les 2: het dilemma van de schuilplaats
Bij beschietingen en raketten zoekt u een plek lager: kelders, metrostations, ondergrondse parkeergarages. Bij zware gassen zoals chloor is afdalen het slechtste wat u kunt doen, omdat het gas naar lage ruimtes stroomt. In een oorlog kunt u met beide tegelijk te maken krijgen.
Israëls oplossing is de beschermde ruimte, of mamad: een versterkte kamer in huis, gebouwd om explosies te weerstaan en afgesloten te kunnen worden van de buitenlucht. Weinig woningen buiten Israël hebben zo’n ruimte, maar het principe blijft hetzelfde. Weet waar u heen gaat bij een explosie en waarheen bij een gaslek, en zorg dat de maskers klaarliggen, zodat u in een schuilplaats kunt blijven, zelfs als er verontreinigde lucht binnendringt. Onze gids over het inrichten van een veilige kamer in een appartement gaat hier verder op in.
Les 3: voor straling is een eigen plan nodig
Een kerncentrale in een oorlogsgebied brengt een ander soort risico met zich mee. Als er radioactief materiaal vrijkomt, is binnenblijven de belangrijkste bescherming. Blijf zo lang binnen als de autoriteiten adviseren. Een gasmasker filtert radioactief stof uit de lucht die u inademt, maar houdt straling zelf niet tegen. Kaliumjodide beschermt alleen de schildklier, en alleen als het op het juiste moment wordt ingenomen op officieel advies. Bekijk onze gids over kaliumjodide en radioactief stof.
Les 4: de uitrusting moet al in huis zijn
In Oekraïne was er, net als in Israël in 1991, een sterke toename van de vraag naar maskers en filters zodra de dreiging duidelijk werd. Tegen die tijd was er al een tekort aan voorraden. Gezinnen die bescherming nodig hebben, moeten die vóór de crisis in huis hebben, met een masker of kap voor iedereen:
- het Israëlische 4A1 voor gladgeschoren volwassenen
- de Sapphire-kap voor baarddragers en brildragers
- maskers of kappen voor kinderen die geschikt zijn voor hun leeftijd, zoals in onze gasmaskerset voor het gezin
- verzegelde reservefilters, opgeborgen bij de maskers
Een volgelaatsmasker met een CBRN-filter helpt tegen de meeste gevaren waarmee Oekraïense burgers te maken kregen: rookdeeltjes, irriterende gassen, chloor tijdens een ontsnapping en radioactief stof. Het helpt niet tegen koolmonoxide in de buurt van branden en is geen reden om in de buurt van een brandende locatie te blijven. Afstand houden en schuilen blijven het belangrijkst.
Veelgestelde vragen
Zijn er chemische wapens gebruikt tegen burgers in Oekraïne?
De bevestigde meldingen betreffen traangas en chloorpicrine die tegen soldaten aan het front zijn gebruikt. De belangrijkste gevaren via de lucht voor burgers zijn afkomstig van aanvallen op industrieterreinen en van rook.
Moet ik ondergronds of op een hogere verdieping schuilen?
Schuil ondergronds bij explosies en op een hogere verdieping bij zware gassen zoals chloor. Volg de officiële instructies over de dreiging waarmee u te maken hebt.
Beschermt een gasmasker tegen straling?
Het voorkomt dat u radioactief stof inademt. Het houdt straling niet tegen, dus schuilen is belangrijker.
Bronnen over de chemische bevindingen: rapporten van technische bijstandsbezoeken van de OPCW aan Oekraïne, document S/2338/2024 van november 2024, het tweede rapport van februari 2025 en document S/2415/2025 van juni 2025.
Geschreven door David Magen, oprichter van CBRNMASKS.COM; voormalig officier voor gevechtsonderzoek bij de afdeling Opleiding en Doctrine van de IDF; voormalig reserveofficier bij de Nationale Noodautoriteit van Israël.